Πώς ήταν η Ελασσόνα πριν από 350 και πλέον χρόνια; Το 1668, ο διάσημος Τούρκος περιηγητής Εβλιγιά Τσελεμπί πέρασε από την πόλη, ταξιδεύοντας από τη Σερβία προς τη Λάρισα. Μέσα από το οδοιπορικό του, μας άφησε μια μοναδική, αν και συχνά υπερβολική, περιγραφή για την πόλη, τους ανθρώπους της και το ξακουστό της παζάρι.

Ας δούμε πώς κατέγραψε την Ελασσόνα του 17ου αιώνα, με τις απαραίτητες ιστορικές διορθώσεις.

1. Ο Μύθος του Ονόματος και το Κάστρο

Ο Τσελεμπί, αγνοώντας την αρχαία ονομασία «Ολοοσσών», καταγράφει έναν φανταστικό θρύλο για να εξηγήσει το όνομα της πόλης. Αναφέρει πως ιδρυτής της ήταν ένας παράφρονας βασιλιάς, ο Maskilor, γιος του Ρωμανού. Το όνομα της πόλης (κατ’ αυτόν «Αλασσόνα») προήλθε από την κόρη του βασιλιά, την Αγιασόνια (ή Ανασόνια).

Περιγράφει το φρούριο της πόλης ως ένα πενταγωνικό, πετρόχτιστο κτίσμα, σκαρφαλωμένο σε απόκρημνο βράχο. Ωστόσο, σημειώνει πως ήταν μισογκρεμισμένο – μια σκόπιμη ενέργεια των Οθωμανών για να μην μπορούν να οχυρωθούν εκεί επαναστάτες. Μέσα στο κάστρο υπήρχαν φτωχικά σπίτια και ένα «τζαμί» σε ψηλό σημείο. Στην πραγματικότητα, ο περιηγητής μπέρδεψε το καθολικό της Μονής της Ολυμπιώτισσας (κτίσμα του 14ου αιώνα) με μουσουλμανικό τέμενος.

2. Η Εικόνα της Πόλης και οι Συνοικίες

Η Ελασσόνα του 1668 ήταν μια πόλη χτισμένη αμφιθεατρικά στη βουνοπλαγιά, με θέα προς την Ανατολή. Ο περιηγητής μέτρησε 655 σπίτια, τα οποία ήταν λιθόκτιστα, με κεραμοσκεπές και ευρύχωρους κήπους, ενώ μερικά έμοιαζαν με πύργους. Η πόλη χωριζόταν σε 7 συνοικίες (μαχαλάδες).

Στο θρησκευτικό κομμάτι, αναφέρει την ύπαρξη 10 τζαμιών. Τα πιο εντυπωσιακά ήταν:

• Του Μουχαρέμ πασά, με μολυβδοσκέπαστο τρούλο, στην όχθη του ποταμού (σώζεται μέχρι σήμερα).

• Του Αχμέτ πασά, του Γκαζανφέρ και του Χατζή Χουσεΐν,.

Υπήρχαν επίσης μεντρεσέδες (ιερατικές σχολές), ένας τεκές (μοναστήρι δερβίσηδων), ένα μεγάλο χάνι (πανδοχείο) και 80 καταστήματα. Ο Τσελεμπί κάνει ειδική μνεία στο λουτρό (χαμάμ) του Μουχαρέμ πασά, το οποίο λειτουργούσε με νερό που ερχόταν από τον ποταμό μέσω καναλιών.

3. Ο Ποταμός και η Αναψυχή

Ο ποταμός της Ελασσόνας (Ελασσονίτης) αναφέρεται από τον Τσελεμπί με το λανθασμένο όνομα «Elembuz» (πιθανόν από παράφραση του Ολύμπου). Κατά μήκος του υπήρχαν 8 νερόμυλοι και μια ωραία λιθόκτιστη γέφυρα.

Ο περιηγητής εντυπωσιάστηκε από την τοποθεσία «Σούμπαση», έναν εξοχικό χώρο αναψυχής δίπλα στο ποτάμι, γεμάτο πράσινο. Εκεί, οι κάτοικοι συγκεντρώνονταν για να διασκεδάσουν, να τραγουδήσουν και να χορέψουν, ιδιαίτερα οι ερωτευμένοι, απολαμβάνοντας την ελευθερία του τοπίου.

4. Οι Κάτοικοι και η Γλώσσα

Οι κάτοικοι περιγράφονται ως φιλόξενοι και γενναίοι. Ο Τσελεμπί αναφέρει λανθασμένα πως μιλούσαν μια διάλεκτο που έμοιαζε με τα αρβανίτικα. Οι ιστορικοί σχολιαστές επισημαίνουν ότι πιθανότατα άκουσε τα βλάχικα, καθώς η περιοχή κατοικούνταν από πολλούς βλαχόφωνους κτηνοτρόφους και όχι από Αλβανούς εκείνη την εποχή.

Μια χαριτωμένη λεπτομέρεια αφορά τις γυναίκες της πόλης, οι οποίες κουβαλούσαν νερό με στάμνες που τις ονόμαζαν «μπουφλίτσες» (boflice).

5. Το Θρυλικό Παζάρι και η Οικονομία

Το πιο σημαντικό κομμάτι της αφήγησης αφορά την εμπορική δύναμη της Ελασσόνας. Η πόλη ήταν αφιερωμένη («Βακούφι») στη Βαλιντέ Σουλτάνα (τη μητέρα του Σουλτάνου), γεγονός που απάλλασσε τους κατοίκους από έκτακτους φόρους.

Κάθε χρόνο (συνήθως τον Ιούλιο ή Αύγουστο) γινόταν η μεγάλη εμποροπανήγυρη. Ο Τσελεμπί, με τη συνηθισμένη του υπερβολή, μιλά για 200.000-300.000 επισκέπτες, αν και οι ιστορικοί εκτιμούν τον αριθμό στις 20.000-30.000 – νούμερο τεράστιο για την εποχή.

• Έμποροι κατέφθαναν από την Περσία, την Αραβία και όλη την Ανατολή.

• Ο πλούτος που διακινούνταν παρομοιάζεται με τη ροή του ποταμού Νείλου.

• Λόγω του τεράστιου πλούτου, κατέφθανε ο Πασάς των Τρικάλων με χιλιάδες στρατιώτες και γενίτσαρους για να φρουρούν το παζάρι από ληστές.

Για την ασφάλεια των ταξιδιωτών στα επικίνδυνα περάσματα (Στενά της Πέτρας), υπήρχαν 300 αρματολοί που φρουρούσαν τις διόδους και συνόδευαν τους εμπόρους.

Επίλογος

Φεύγοντας από την Ελασσόνα, ο Τσελεμπί διέσχισε την πεδιάδα προς τα ανατολικά, περνώντας από χωριά όπως το Καραντερέ (Λυγαριά), το Καρατζά Ορέν (Αργυροπούλι) και το Καβακλάρ (Αμπελώνας), για να καταλήξει στη Λάρισα, συνεχίζοντας το ταξίδι του στην Οθωμανική αυτοκρατορία.

Πηγή: Evliya Celebi (μτφρ Αχμέτ Ιμάμ), «Η Ελασσόνα του 1668» (σχόλια Γιώργος Μπλάντας), Θεσσαλικό Ημερολόγιο, 34 (Λάρισα 1998) 193-200.