Η Λέσχη «Ενώσεως και Προόδου» στην Ελασσόνα μέσα από τα Πρακτικά της (1908–1911)

Εισαγωγή – Ο ρόλος της Λέσχης

Η Λέσχη «Ενώσεως και Προόδου» (İttihat ve Terakki) στην Ελασσόνα δεν λειτούργησε ως ένας απλός κοινωνικός ή πολιτιστικός σύλλογος. Όπως προκύπτει αδιαμφισβήτητα από τα σωζόμενα πρακτικά της, αποτέλεσε το βασικό τοπικό όργανο άσκησης πολιτικής, στρατιωτικής και διοικητικής εξουσίας του κινήματος των Νεότουρκων.

Η Λέσχη συγκέντρωνε στα χέρια της αρμοδιότητες που κανονικά ανήκαν στο κράτος:

καθοδήγηση της πολιτικής ζωής και των εκλογών,
έλεγχο μετακινήσεων και συνόρων,
συλλογή και διαχείριση πληροφοριών,
επιβολή ποινών,
οικονομική διαχείριση και φορολόγηση.

Μέσα από τα πρακτικά της αναδύεται καθαρά μια μορφή παράλληλης εξουσίας, ενός άτυπου αλλά πλήρως οργανωμένου μηχανισμού διοίκησης, στον οποίο συμμετείχαν Οθωμανοί αξιωματικοί αλλά και επιφανείς Χριστιανοί της Ελασσόνας.

Η Ελασσόνα στις αρχές του 20ού αιώνα. Στον δημόσιο χώρο η εξουσία γινόταν ορατή.

Πρακτικόν 1ον

15 Σεπτεμβρίου 1326 (1910)

Το πρώτο πρακτικό αφορά την ανασυγκρότηση του Διοικητικού Συμβουλίου της Λέσχης και την κατανομή των αξιωμάτων.

Καταγράφονται αρχικά παραιτήσεις μελών του συμβουλίου (Κωνσταντούλης Ζουζάκης και Χαμδή εφέντης) και η αντικατάστασή τους από επιλαχόντες, σύμφωνα με το καταστατικό. Ακολουθεί νέα παραίτηση (Σηδεκή εφέντης) και τελική αντικατάσταση από τον Αππάς εφέντη, γεγονός που δείχνει τη ρευστότητα αλλά και την αυστηρή τήρηση των εσωτερικών διαδικασιών.

Η κατανομή των καθηκόντων γίνεται με «απόλυτη πληρεξουσιότητα»:

Διευθυντής α΄: Ραγούτ Μπέϊ
Διευθυντής β΄: Δασκάλου εφένδι (Νικολάκης Δασκάλου)
Γραμματέας: Αππάς εφένδι
Βιβλιοφύλακας: Ελιάς
Ταμίας: Ραμαζάν εφένδι

Στο τέλος σημειώνεται ότι οι εισφορές που είχαν συγκεντρωθεί ανέρχονταν στα 7.248 γρόσια, δείχνοντας από πολύ νωρίς την οικονομική αυτάρκεια της Λέσχης.

Πρακτικόν 2ον

5 Νοεμβρίου 1326 (1910)

Το δεύτερο πρακτικό εστιάζει σε διοικητικές ανακατατάξεις, αρχαιρεσίες και οικονομικά ζητήματα.

Καταγράφεται η παραίτηση του Χριστιανού προκρίτου Αντωνίου Κύρκου και η αντικατάστασή του από τον Νικολάκη Κυριακού, καθώς και η απουσία του βοηθού εισαγγελέα Σηδεκή εφέντη από τη συνεδρίαση.

Επαναβεβαιώνεται η κατανομή των αξιωμάτων, ενώ αποφασίζεται ότι όλα τα έγγραφα της Λέσχης θα φέρουν την υπογραφή του βιβλιοφύλακα Ελιάς εφέντη για λόγους επικύρωσης.

Ιδιαίτερης σημασίας είναι η αναλυτική καταγραφή των ψήφων στις αρχαιρεσίες, όπου διαφαίνεται η εσωτερική ιεραρχία και αποδοχή των μελών. Στους ψηφισθέντες περιλαμβάνονται τόσο Οθωμανοί όσο και Χριστιανοί (Αντών Κύρκου, Νικολάκης Κυριακού).

Τέλος, αποφασίζεται η πρόσληψη καφετζή–καθαριστή (Σεμεσή Τζαμαλή) με μισθό 95 γρόσια, στοιχείο που δείχνει τη σταθερή λειτουργία της Λέσχης ως καθημερινός χώρος συνεύρεσης και διοίκησης.

Πρακτικόν 3ον

15 Φεβρουαρίου 1324 (1908)

Το πρακτικό αυτό φωτίζει τον ιδεολογικό και προπαγανδιστικό ρόλο της Λέσχης.

Αποφασίζεται η συνδρομή σε πλήθος εφημερίδων, τουρκικών και ελληνικών, όπως «Τανίν», «Ικδάμ», «Αλήθεια», «Νεολόγος», «Ρωμηός», με σκοπό την πολιτική διαπαιδαγώγηση των μελών.

Παράλληλα, προτείνεται ως επίτιμος πρόεδρος ο Καϊμακάμης Φαχρή Πέϊ, γεγονός που καταδεικνύει τη στενή διασύνδεση της Λέσχης με την επίσημη οθωμανική διοίκηση.

Πρακτικόν 4ον

10 Μαρτίου 1325 (1909)

Εδώ ρυθμίζονται πρακτικά ζητήματα λειτουργίας:

καθορίζεται το ενοίκιο των γραφείων της Λέσχης,
ορίζεται ωράριο λειτουργίας έως αργά τη νύχτα,
συγκαλείται Γενική Συνέλευση των μελών.

Η Λέσχη εμφανίζεται ως ένας πλήρως οργανωμένος διοικητικός χώρος με σταθερή παρουσία στην καθημερινότητα της πόλης.

Πρακτικόν 5ον

5 Σεπτεμβρίου 1324 (1908)

Το πέμπτο πρακτικό είναι κομβικό, καθώς αποκαλύπτει τον έλεγχο των μετακινήσεων.

Συγκροτείται Οικονομική Επιτροπή με συμμετοχή στρατιωτικών αλλά κ αι Χριστιανών (Αντών και Γιάνκος Κύρκου). Ταυτόχρονα, αποστέλλεται αυστηρή οδηγία στα παραρτήματα να δηλώσουν άμεσα ποιοι πολίτες σκοπεύουν να μεταβούν στην Ελλάδα, με πλήρη στοιχεία μετακίνησης.

Πρακτικόν 6ον

7 & 10 Δεκεμβρίου 1324 (1908)

Αποτυπώνεται καθαρά η πολιτική και κατασκοπευτική δράση της Λέσχης.

Με εντολή από το Κέντρο του Μοναστηρίου, τα μέλη καλούνται να υποστηρίξουν τον λοχαγό Ναζήμ Εφέντη ως υποψήφιο βουλευτή. Γίνεται επίσης λόγος για αλλαγή κρυπτογραφικών κωδικών στα τηλεγραφήματα, γεγονός που αποδεικνύει οργανωμένο δίκτυο επικοινωνίας.

Πρακτικά 7ον–14ον (1910–1911)

Τα επόμενα πρακτικά αναδεικνύουν:

την πλήρη απογραφή της περιουσίας της Λέσχης (Πρακτ. 7ον),
την απορρόφηση της Αλβανικής Λέσχης και κατάσχεση των περιουσιακών της στοιχείων (Πρακτ. 8ον),
τον οικονομικό έλεγχο από τα κεντρικά του Μοναστηρίου (Πρακτ. 9ον),
τη θεσμοθέτηση υποχρεωτικής φορολόγησης (Πρακτ. 10ον),
την ιδεολογική πειθαρχία των παραρτημάτων (Πρακτ. 11ον),
τη σημαντική συμμετοχή Χριστιανών στη διοίκηση (Πρακτ. 12ον).

Πρακτικόν 13ον

12 Δεκεμβρίου 1324 (1908)

Το σκληρότερο πρακτικό: η Λέσχη αποφασίζει την επιβολή 60 μαστιγώσεων σε κάτοικο της Ελασσόνας, με δημόσια εκτέλεση της ποινής από την Αστυνομία. Η απόφαση αυτή αποδεικνύει ότι η Λέσχη ασκούσε άμεσα δικαστική και εκτελεστική εξουσία.

Πρακτικόν 14ον

12 Δεκεμβρίου 1324 (1908)

Το τελευταίο πρακτικό αφορά την αντικατασκοπεία. Καταγράφονται πληροφορίες για διέλευση ελληνικών ανταρτικών σωμάτων υπό τον Ελευθέριο Γκούρα και δίνονται εντολές ετοιμότητας στα τουρκικά φυλάκια, καθώς και πρόταση απαγόρευσης κυκλοφορίας μετά τις 6 μ.μ.

Με βάση τα πρακτικά της Λέσχης «Ενώσεως και Προόδου» (Ιττιχάτ βε Τερακί) που περιλαμβάνονται στα ιστορικά έγγραφα, ακολουθεί ο κατάλογος με τα ονόματα των προσώπων (Ελλήνων/Χριστιανών και Τούρκων/Οθωμανών) και την ιδιότητα ή τον ρόλο που κατείχαν, όπως καταγράφονται στις πηγές.

Α. Έλληνες – Χριστιανοί (Μέλη και Πολιτικοί)

Οι Χριστιανοί συμμετείχαν ως πολιτικά μέλη στη Λέσχη, καταλαμβάνοντας συχνά υψηλές θέσεις.

1. Αντώνιος Κύρκου: Πρόκριτος και πολιτικό μέλος. Διετέλεσε σύμβουλος, μέλος της Οικονομικής Επιτροπής και εξελέγη σε ψηφοφορία ισοψηφώντας στην πρώτη θέση με Τούρκο αξιωματούχο (87 ψήφοι).
2. Νικολάκης Κυριακού: Έμπορος και μέλος του Διοικητικού Συμβουλίου (αντικατέστησε τον Αντ. Κύρκου).
3. Ανδρέας Κόρακας: Πολιτικό μέλος, βοηθός βιβλιοφύλακα και αναπληρωματικό μέλος της Οικονομικής Επιτροπής.
4. Δασκάλου Νικολάκης: Αναφέρεται ως «Δασκάλου εφένδι», διετέλεσε Β’ Διευθυντής της Λέσχης.
5. Γιάνκο Κύρκου: Μέλος της Οικονομικής Επιτροπής.
6. Δόκτωρ Δημάδη: Ιατρός και πολιτικό μέλος (έλαβε 35 ψήφους).
7. Δόκτωρ Πιτήνη (ή Πιτένη): Ιατρός, πολιτικό μέλος και βιβλιοφύλακας.
8. Κωνσταντούλης Ζουζάκης: Αρχικό μέλος του Δ.Σ. που παραιτήθηκε.
9. Δασκάλου Χαρίσης: Αναπληρωματικό πολιτικό μέλος (πιθανόν συγγενής του Νικολάκη).
10. Γεώργιος Χατζηνίκου: Πολιτικό μέλος (έλαβε 22 ψήφους).
11. Βασιλάκης Παπακυριακού: Πολιτικό μέλος (έλαβε 16 ψήφους).
12. Θεόδωρος Παύλου: Υπογράφει ως μέλος σε πρακτικό.
__________
Β. Τούρκοι – Οθωμανοί (Στρατιωτικοί)
Οι στρατιωτικοί αποτελούσαν τον πυρήνα της οργάνωσης και ψήφιζαν σε ξεχωριστή κατηγορία.
1. Ναζήμ Εφέντη: Λοχαγός (και αναφέρεται ως Εκατόνταρχος), Πρόεδρος του Δ.Σ. και υποψήφιος βουλευτής του Συντάγματος.
2. Σουλεϊμάν Εφέντη: Λοχαγός, νεοεισερχόμενο μέλος.
3. Ιρφάν Εφέντη: Λοχαγός, μέλος της Οικονομικής Επιτροπής.
4. Χασάν Χαλεμή Εφέντη: Λοχαγός, μέλος της Οικονομικής Επιτροπής.
5. Μεχμέτ Πέϊ: Λοχαγός, μέλος της Οικονομικής Επιτροπής.
6. Χακή Εφέντη: Λοχαγός.
7. Νασήρ Εφέντη: Λοχαγός και Φρούραρχος Ελασσόνας (πρότεινε την απαγόρευση κυκλοφορίας).
8. Κεμάλ Πέϊ: Χιλίαρχος (Συνταγματάρχης).
9. Ταχήρ Εφέντη: Υπολοχαγός (μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη).
10. Μαζαρά Εφέντη: Υπολοχαγός.
11. Χασάν Εφέντη: Υπολοχαγός.
12. Τζελάλ Εφέντη: Υπασπιστής.
13. Χουσεΐν Χαλεμή: Ιατρός (Στρατιωτικός Ιατρός, καθώς ψηφίζεται από τους στρατιωτικούς).
———————————-
Γ. Τούρκοι – Οθωμανοί (Πολιτικοί, Διοικητικοί & Υπάλληλοι)
Περιλαμβάνει διοικητικούς υπαλλήλους, νομικούς και προκρίτους.
1. Φαχρή Πέϊ: Καϊμακάμης (Έπαρχος) Ελασσόνας, προτάθηκε για επίτιμος πρόεδρος.
2. Ραγούτ Πέϊ: Α’ Διευθυντής της Λέσχης και πολιτικό μέλος,,,.
3. Αππάς Εφέντη: Γραμματέας της Λέσχης (ισοψήφισε πρώτη θέση στους πολιτικούς),,,.
4. Ραμαζάν Εφέντη: Ταμίας της Λέσχης,.
5. Χαμδή Εφέντη: Μέλος, διετέλεσε και Ταμίας και Αντιπρόεδρος,,.
6. Εμίν Εφέντη: Γραμματέας και πολιτικό μέλος,,.
7. Ελιάς (Εφέντη): Βιβλιοφύλακας, υπεύθυνος για τις υπογραφές εγγράφων,.
8. Αχμέτ Ραφίκ: Ποινικολόγος, αρχικό μέλος.
9. Σηδεκή Εφέντη: Βοηθός Εισαγγελέως,.
10. Μεχμέτ Μπέης: Αντιεισαγγελεύς (υπέγραψε την απόφαση μαστίγωσης).
11. Μεχμέτ Πέϊ: Ιδιοκτήτης του κτιρίου της Λέσχης.
12. Τεβφήκ Εφέντη: Έφορος (Supervisor),.
13. Αλή Εφέντη: Τραπεζιτικός υπάλληλος.
14. Μεχμέτ Εφέντη: Κτηματολόγος.
15. Δόκτωρ Ντικερζή (Dikerji) Εφέντη: Ιατρός.
16. Σεμεσή Τζαμαλή: Καφετζής και υπεύθυνος καθαριότητας (έμμισθος).
17. Σαΐτ Εφέντη: Εισπράκτωρ της Λέσχης.
18. Οσάτ Πέϊ: Επιθεωρητής (σταλμένος από το κέντρο).
19. Σερρή Πέϊ: Διευθυντής Τηλεγραφείου Σερβίων.
————————–
Δ. Εξωτερικά Πρόσωπα (Αναφορές)
Πρόσωπα που αναφέρονται στα πρακτικά αλλά δεν είναι μέλη της Λέσχης.
Ελ. Γκούρας: Έλληνας Αξιωματικός/Αντάρτης (αναφέρεται σε πληροφορίες κατασκοπείας).

Πηγή:

Ιωάννης Αθ. Αδάμου, Ανέκδοτα Ιστορικά Έγγραφα της Πόλεως Ελασσόνος κατά τους Χρόνους της Τουρκοκρατίας, Ελασσών 1973. Έκδοσις Εφημερίδος «Η Μικρά της Ελασσόνος» (Σειρά: Αριθ. 7).