Ο γερμανικός τίτλος «Aus dem thessalischen Feldzug der Türkei, Frühjahr 1897» μεταφράζεται ως: «Από τη Θεσσαλική Εκστρατεία της Τουρκίας, Άνοιξη 1897»

Συνοπτική παρουσίαση των γεγονότων του Ελληνοτουρκικού Πολέμου του 1897 (συγκεκριμένα των επιχειρήσεων στη Θεσσαλία τον Απρίλιο), όπως περιγράφονται στο κείμενο του ανταποκριτή Fezer, (σε.. 61-90):

1. Η Έναρξη των Εχθροπραξιών και η Μάχη της Μελούνας (16-18 Απριλίου)

• Το ξέσπασμα: Οι συγκρούσεις ξεκίνησαν ουσιαστικά στις 16-17 Απριλίου, με τουρκική επίθεση στις κύριες γραμμές ανεφοδιασμού και στα ελληνικά οχυρά (Blockhaus) κοντά στα σύνορα.

• Η μάχη: Περιγράφεται σφοδρή ανταλλαγή πυρών πυροβολικού και πεζικού. Οι Οθωμανοί, υπό την κάλυψη του πυροβολικού, κατάφεραν να ανακαταλάβουν οχυρά που είχαν χάσει αρχικά και να απωθήσουν τις ελληνικές δυνάμεις από τα υψώματα της Μελούνας,.

• Απώλειες: Αναφέρεται ότι σε ένα από τα οχυρά κάηκαν ζωντανοί 25 Τούρκοι στρατιώτες, ενώ αργότερα διαψεύστηκαν οι φήμες για κακομεταχείριση αιχμαλώτων ή νεκρών από τους Έλληνες,.

2. Στρατηγικές Κινήσεις και Πρόσωπα Κλειδιά

• Εντέμ Πασάς: Ο αρχιστράτηγος των οθωμανικών δυνάμεων, του οποίου το πορτρέτο βρίσκεται στη σελίδα 85, παρουσιάζεται ως ιδιαίτερα προσεκτικός και διστακτικός, φοβούμενος διαρκώς κάποια ελληνική παγίδα,.

• Χαμντί Πασάς: Διοικητής της 1ης Μεραρχίας στο αριστερό πλευρό (Κοσκόι-Καρυά), που έπαιξε κρίσιμο ρόλο στην πλαγιοκόπηση των Ελλήνων. Το πορτρέτο του βρίσκεται στη σελίδα 89,.

• Γκρούμπκοβ Πασάς: Ο Γερμανός στρατηγός και σύμβουλος, ο οποίος έφτασε στο μέτωπο στις 20 Απριλίου. Το πορτρέτο του παρατίθεται στη σελίδα 74. Πίεσε τον Εντέμ Πασά για πιο επιθετική τακτική και ανέλαβε την πρωτοβουλία για την κατάληψη της Λάρισας,,.

• Χατζής Χεϊρί Πασάς: Διοικητής στο Δαμάσι, πρώην ακόλουθος στο Βερολίνο, που φιλοξένησε τον ανταποκριτή. Η συνάντησή τους περιγράφεται στη σελίδα 80.

3. Η Μάχη στο Μάτι και τον Τύρναβο (19-23 Απριλίου)

• Εξέλιξη: Μετά τη Μελούνα, οι επιχειρήσεις μεταφέρθηκαν στην κοιλάδα προς τον Τύρναβο και το Μάτι. Οι Έλληνες προέβαλαν αντίσταση με το πυροβολικό τους, αλλά σταδιακά κάμφθηκαν από την αριθμητική υπεροχή και την πίεση στα πλευρά τους,,.

• Δαμάσι: Στην περιοχή του Δαμασίου (Τσάι-Χισάρ) διεξήχθησαν σκληρές μάχες, με τη συμμετοχή Αλβανών (Αρβανιτών) στρατιωτών. Μια εντυπωσιακή γκραβούρα της μάχης βρίσκεται στη σελίδα 87,.

4. Η Ελληνική Υποχώρηση και η Κατάληψη της Λάρισας

• Άτακτη Φυγή: Στις 23 Απριλίου, η ελληνική υποχώρηση μετατράπηκε σε πανικόβλητη φυγή προς τη Λάρισα, τα Φάρσαλα και τον Βόλο. Η εικόνα της φάλαγγας υποχώρησης αποτυπώνεται στην εικονογράφηση της σελίδας 89 (η οποία προηγείται της περιγραφής στη σελίδα 90),.

• Λάφυρα: Οι Οθωμανοί βρήκαν τεράστιες ποσότητες εγκαταλελειμμένου υλικού: σκηνές, όπλα, πυρομαχικά, αλλά και τρόφιμα όπως χοιρομέρι, τυρί και βαρέλια με μαστιχάτο ούζο/κονιάκ.

• Είσοδος στη Λάρισα: Ο Εντέμ Πασάς αρνιόταν να πιστέψει ότι η πόλη είχε εκκενωθεί. Ο Γκρούμπκοβ Πασάς μπήκε πρώτος και ειδοποίησε τον αρχιστράτηγο με μια επισκεπτήρια κάρτα ότι η Λάρισα ήταν ελεύθερη.

5. Μαρτυρία του Ανταποκριτή

Ο αφηγητής (Fezer) περιγράφει το προσωπικό του ταξίδι, τις συναντήσεις του με τους αξιωματικούς, τη φιλοξενία στα οθωμανικά στρατόπεδα, αλλά και τη φρίκη του πολέμου, όπως την εικόνα των καμένων χωριών και των τραυματιών,,.

Ποια ήταν η τύχη των λαφύρων μετά την κατάληψη της Λάρισας;

Με βάση τις πηγές, η τύχη των λαφύρων μετά την κατάρρευση του ελληνικού μετώπου και την προέλαση των Οθωμανών προς τον Τύρναβο και τη Λάρισα, ακολούθησε τρεις κυρίως κατευθύνσεις: την επίσημη περισυλλογή στρατιωτικού υλικού, το ατομικό πλιάτσικο από ατάκτους και στρατιώτες, και την επιτόπου πώληση αντικειμένων.

Συγκεκριμένα:

1. Τεράστιες Ποσότητες Εγκαταλελειμμένου Υλικού Στις 25 Απριλίου, στο πεδίο της μάχης και στα εγκαταλελειμμένα ελληνικά στρατόπεδα, βρέθηκαν τεράστιες ποσότητες υλικού που οι Έλληνες άφησαν πίσω τους κατά την άτακτη φυγή. Αυτά περιλάμβαναν:

• Στρατιωτικό εξοπλισμό: 100 σκηνές, 300 κιβώτια με εργαλεία (αξίνες, φτυάρια), 300 κιβώτια πυρομαχικών πεζικού και 1.000 χιτώνια στολών.

• Τρόφιμα και Ποτά: Βρέθηκαν εσώρουχα, ελιές, 100 κιλά χοιρομέρι, τυρί, κρασί, κονιάκ, καθώς και 200 βαρέλια μαστιχάτο ούζο (Masticabranntwein).

2. Πλιάτσικο και Εμπόριο («Παζάρι» Λαφύρων) Πολλοί στρατιώτες, και ιδιαίτερα οι Αρβανίτες (Arnauten), επιδόθηκαν σε λεηλασία και άμεση πώληση των κλοπιμαίων:

• Πώληση αντικειμένων: Ο ανταποκριτής περιγράφει πως στο Δαμάσι είδε έναν Αρβανίτη να πουλάει μια ωραία ελληνική κουβέρτα αλόγου αντί δύο μετζιτιέ, ενώ ένας Τούρκος αξιωματικός αγόρασε μια μικρή φωτογραφική μηχανή αντί δύο μάρκων.

• Προσωπικά αντικείμενα: Κατά την επιστροφή του στον Τύρναβο, ο αφηγητής συνάντησε Αρβανίτες φορτωμένους με κάθε λογής αντικείμενα από τα σπίτια που είχαν εγκαταλειφθεί: ομπρέλες ηλίου και βροχής, κλινοσκεπάσματα, πετσέτες, παγούρια, κλουβιά πουλιών, λάμπες πετρελαίου και γλάστρες.

3. Λεηλασίες Πόλεων και Σπιτιών Η εικόνα στις καταληφθείσες περιοχές (όπως ο Τύρναβος και η διαδρομή προς τη Λάρισα) ήταν εικόνα καταστροφής. Τα σπίτια και τα μαγαζιά είχαν παραβιαστεί, έπιπλα ήταν σπασμένα ή πεταμένα στους δρόμους, και οι πόλεις είχαν λεηλατηθεί από στρατιώτες και ατάκτους (Bashi-bazouks) που «μύριζαν» παντού για τιμαλφή.

4. Η Τύχη των Νεκρών Υπήρξε η πρακτική της αφαίρεσης χρημάτων και όπλων από τους πεσόντες Έλληνες. Επιπλέον, αναφέρεται ότι οι φτωχοί Ανατολίτες αγρότες-στρατιώτες συχνά αντάλλαζαν τα φθαρμένα ρούχα τους με τον καλύτερο ρουχισμό των νεκρών αντιπάλων, αφήνοντας τα πτώματα ημιγυμνά.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, πάντως, υπήρξε παρέμβαση των αξιωματικών για την επιστροφή σημαντικού στρατιωτικού υλικού. Για παράδειγμα, αναφέρεται περιστατικό όπου χωρικοί που είχαν προβεί σε πλιάτσικο διατάχθηκαν από αξιωματικό να επιστρέψουν τα πυρομαχικά που είχαν πάρει.

Ποια η στάση των Οθωμανών αξιωματικών απέναντι στις λεηλασίες;

Η στάση των Οθωμανών αξιωματικών απέναντι στις λεηλασίες και τη διαχείριση των λαφύρων εμφανίζεται στις πηγές ως σύνθετη. Από τη μία πλευρά υπήρχαν προσπάθειες επιβολής πειθαρχίας και προστασίας συγκεκριμένων χώρων, ενώ από την άλλη παρατηρήθηκε ανοχή ή και συμμετοχή στην αγορά κλοπιμαίων.

Συγκεκριμένα:

1. Προστασία θρησκευτικών χώρων και ανάκτηση στρατιωτικού υλικού Η οθωμανική ηγεσία έδειξε ιδιαίτερη ευαισθησία στην προστασία των χριστιανικών ναών. Αναφέρεται ρητά ότι η είσοδος στην εκκλησία του χωριού Καραντερέ (Karadere) είχε απαγορευτεί αυστηρά στους στρατιώτες και ότι η ηγεσία του στρατού έδινε «ιδιαίτερη προσοχή» στη διατήρηση των χριστιανικών εκκλησιών. Επιπλέον, υπήρξαν περιπτώσεις όπου αξιωματικοί παρενέβησαν για να σταματήσουν τη διαρπαγή στρατιωτικού υλικού από χωρικούς, αναγκάζοντάς τους να επιστρέψουν πυρομαχικά (900 κιβώτια με φυσίγγια) που είχαν πάρει.

2. Ανοχή στη λεηλασία πόλεων και νεκρών Παρά τα παραπάνω, η λεηλασία ιδιωτικών περιουσιών ήταν εκτεταμένη. Ο Τύρναβος περιγράφεται ως «ριζικά λεηλατημένος» (gründlich ausgeplündert), με σπασμένες πόρτες και κατεστραμμένα σπίτια, αν και δεν πυρπολήθηκε όπως τα χωριά βορειότερα. Επίσης, οι αξιωματικοί φαίνεται να ανέχονταν την πρακτική των φτωχών στρατιωτών (κυρίως των Ανατολιτών) να αφαιρούν ρούχα και παπούτσια από τους νεκρούς Έλληνες για να αντικαταστήσουν τον φθαρμένο ρουχισμό τους, κάτι που ο ανταποκριτής σχολιάζει ότι δεν συνιστούσε κακοποίηση των νεκρών αλλά ανάγκη.

3. Προσωπική συμμετοχή στο εμπόριο λαφύρων Σε ατομικό επίπεδο, ορισμένοι αξιωματικοί επωφελήθηκαν από τα λάφυρα που συγκέντρωναν οι άτακτοι και οι στρατιώτες (ιδίως οι Αρβανίτες). Αναφέρεται χαρακτηριστικά περιστατικό όπου ένας Τούρκος αξιωματικός αγόρασε μια κλεμμένη φωτογραφική μηχανή από έναν Αρβανίτη στρατιώτη σε πολύ χαμηλή τιμή (μισό μετζιτιέ), δείχνοντας ότι, αν και ίσως δεν λεηλατούσαν οι ίδιοι, δεν δίσταζαν να αγοράσουν τα προϊόντα της λεηλασίας.

Ποιες περιοχές προστατεύτηκαν αυστηρά από τις λεηλασίες;

Σύμφωνα με τα στοιχεία που αντλούμε από τις πηγές, η «αυστηρή προστασία» από την οθωμανική ηγεσία αφορούσε κυρίως συγκεκριμένους θρησκευτικούς χώρους και όχι ολόκληρες περιοχές, καθώς η λεηλασία των ιδιωτικών περιουσιών ήταν γενικευμένη.

Πιο συγκεκριμένα, οι περιοχές και τα κτίρια που έτυχαν ειδικής προστασίας ήταν:

1. Οι Χριστιανικοί Ναόί (με ειδική αναφορά στο Καζακλάρ) Μετά από βανδαλισμούς που σημειώθηκαν στο χωριό Καραντερέ, η οθωμανική στρατιωτική ηγεσία έδωσε εντολή να δοθεί «ιδιαίτερη προσοχή» στη διατήρηση των χριστιανικών εκκλησιών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η εκκλησία στο χωριό Καζακλάρ (Kazaklar, σημερινός Αμπελώνας). Ενώ ολόκληρο το χωριό παραδόθηκε σταδιακά στις φλόγες, η νέα και όμορφη εκκλησία του παρέμεινε εντελώς ανέπαφη χάρη στην αυστηρή τήρηση των εντολών προστασίας.

2. Ο Τύρναβος (Προστασία από πυρπόληση, όχι από λεηλασία) Για την πόλη του Τυρνάβου υπάρχει μια σημαντική διάκριση. Αν και η πόλη προστατεύτηκε από την ολοκληρωτική καταστροφή δια πυρός (σε αντίθεση με τα χωριά βορειότερα που είχαν καεί), δεν προστατεύτηκε από το πλιάτσικο. Το κείμενο αναφέρει ρητά ότι η πόλη βρέθηκε «ριζικά λεηλατημένη» (gründlich ausgeplündert), με σπασμένες πόρτες και κατεστραμμένα νοικοκυριά, αλλά τα κτίρια καθαυτά έμειναν όρθια.

3. Προστασία Στρατιωτικού Υλικού Σε περιπτώσεις όπου χωρικοί είχαν λεηλατήσει στρατιωτικό υλικό, υπήρξε αυστηρή παρέμβαση για την ανάκτησή του. Αναφέρεται ότι ένας αξιωματικός ανάγκασε τους χωρικούς να επιστρέψουν πυρομαχικά (900 κιβώτια με φυσίγγια) που είχαν πάρει από το ελληνικό στρατόπεδο, προστατεύοντας έτσι τα λάφυρα που θεωρούνταν ιδιοκτησία του στρατού.

Ποιες εντολές δόθηκαν για την προστασία των χριστιανικών ναών;

Σύμφωνα με τις πληροφορίες που παρέχει η πηγή, η οθωμανική στρατιωτική ηγεσία εξέδωσε συγκεκριμένες και αυστηρές εντολές για την προστασία των χριστιανικών ναών, ως αντίδραση σε περιστατικά βανδαλισμών που είχαν προηγηθεί.

Συγκεκριμένα αναφέρονται τα εξής:

• Αυστηρή Απαγόρευση Εισόδου: Μετά τις καταστροφές στο χωριό Καραντερέ, δόθηκε διαταγή που απαγόρευε αυστηρά την είσοδο των στρατιωτών στο εσωτερικό των εκκλησιών.

• Ιδιαίτερη Προσοχή στη Διατήρηση: Η ηγεσία του στρατού («η μωαμεθανική στρατιωτική διοίκηση» κατά το κείμενο) αποφάσισε από εκείνο το σημείο και έπειτα να δοθεί «εντελώς ιδιαίτερη προσοχή» στη διατήρηση και σωτηρία των χριστιανικών εκκλησιών.

Η εφαρμογή αυτών των εντολών έγινε φανερή στην περίπτωση του χωριού Καζακλάρ (σημερινός Αμπελώνας). Ενώ ολόκληρο το χωριό παραδόθηκε σταδιακά στις φλόγες, η νέα και όμορφη εκκλησία του παρέμεινε εντελώς ανέπαφη («ganz unbeschädigt»), γεγονός που αποδίδεται στην τήρηση των παραπάνω εντολών. Αντίθετα, στο Καραντερέ, πριν την αυστηροποίηση των μέτρων, η εκκλησία και το σχολείο είχαν καεί και είχαν σημειωθεί βανδαλισμοί.

Πηγή:

Carl Fetzer, Aus dem thessalischen Feldzug der Türkei, Frühjahr 1897. Ψηφιοποιημένο τεκμήριο από τη Συλλογή της Βιβλιοθήκης και Κέντρου Πληροφόρησης του ΑΠΘ. Διαθέσιμο στο: https://digital.lib.auth.gr/record/137863 [Πρόσβαση: 16.1.2026].

Ανάλυση από το NotebookLM