Το δέκατο όγδοο άρθρο των Πρακτικών του 2ου Συνεδρίου Τοπικής Ιστορίας του Δήμου Ελασσόνας τιτλοφορείται «Οι συγχωνεύσεις και η ερήμωση των μονών της επαρχίας Ελασσόνας κατά τα έτη 1920-1932» και υπογράφεται από τον φιλόλογο και ερευνητή Νίκο Τάχατο.

Παρουσίαση του Άρθρου

Η μελέτη εξετάζει τη φθίνουσα πορεία των μοναστηριών της Ελασσόνας κατά τη διάρκεια της κρίσιμης περιόδου 1920-1932, αναλύοντας τους διοικητικούς και οικονομικούς παράγοντες που οδήγησαν στην ερήμωσή τους.

• Ταξινόμηση των Μονών: Ο συγγραφέας διακρίνει τις μονές σε δύο κατηγορίες: τις Πατριαρχικές-Σταυροπηγιακές (Ολυμπιώτισσα, Σπαρμού, Αγίου Αντωνίου Κοκκινόγης) και τις Ενοριακές, οι οποίες υπάγονταν στη Μητρόπολη Ελασσόνας (π.χ. Γιαννωτάς, Παλαιοκαρυάς, Κανάλων, Βαλέτσικο κ.ά.).

• Αιτίες της Παρακμής: Στις αρχές του 20ού αιώνα, τα μοναστήρια αντιμετώπιζαν σοβαρά προβλήματα: έλλειψη μοναχών, προχωρημένη ηλικία των υπαρχόντων και αδυναμία διαχείρισης της τεράστιας ακίνητης περιουσίας τους, η οποία συχνά καταπατούνταν από γειτονικούς οικισμούς.

• Κρατική Παρέμβαση και Οικονομική Πίεση: Με την απελευθέρωση (1912) και την εφαρμογή του νόμου του 1909, η διαχείριση της περιουσίας πέρασε στο Γενικό Εκκλησιαστικό Ταμείο (Γ.Ε.Τ.). Οι μονές υποχρεώθηκαν να αποδίδουν το 1/10 των εσόδων τους, ενώ οι προϋπολογισμοί τους υφίσταντο αυστηρές περικοπές, προκαλώντας τη δυσαρέσκεια των ηγουμένων.

• Το Χρονικό των Συγχωνεύσεων:

    ◦ 1918: Πρώτη αποτυχημένη απόπειρα συγχώνευσης της Μονής Παλαιοκαρυάς με τη Μονή Αναλήψεως, η οποία ακυρώθηκε μετά από έντονες διαμαρτυρίες των κατοίκων της Κρανιάς.

    ◦ 1926: Νομοθετικό διάταγμα όριζε ότι σε κάθε μητρόπολη έπρεπε να παραμείνει μόνο μία μονή σε λειτουργία.

    ◦ 1930: Με την ίδρυση του Ο.Δ.Ε.Π., όλη η εκκλησιαστική περιουσία πέρασε στον έλεγχο του κράτους.

• Το Τέλος της Αυτονομίας: Μέχρι τις αρχές του 1932, όλες οι μονές της επαρχίας (Σπαρμού, Παλαιοκαρυάς, Λιβαδίου κ.ά.) είχαν συγχωνευθεί οριστικά με τη Μονή Ολυμπιώτισσας. Οι εγκαταστάσεις τους εγκαταλείφθηκαν, λεηλατήθηκαν ή χρησιμοποιήθηκαν ως στάβλοι από τους χωρικούς.

Κριτική Προσέγγιση

1. Αρχειακή Τεκμηρίωση: Ο Νίκος Τάχατος στηρίζει την έρευνά του σε πολύτιμο αρχειακό υλικό, όπως αλληλογραφία μεταξύ της Μητρόπολης και του Γ.Ε.Τ., καθώς και σε νομοθετικά διατάγματα της περιόδου. Η χρήση αυτών των πηγών επιτρέπει στον αναγνώστη να κατανοήσει ότι η ερήμωση δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα φυσικής φθοράς, αλλά κυρίως κρατικής πολιτικής που στόχευε στον έλεγχο των πόρων της Εκκλησίας.

2. Ανάδειξη της Κοινωνικής Διάστασης: Ενδιαφέρουσα είναι η επισήμανση της αντίδρασης των τοπικών κοινωνιών (π.χ. των Κρανιωτών), οι οποίες θεωρούσαν τα μοναστήρια μέρος της δικής τους ιστορικής και οικονομικής ταυτότητας και αντιτάχθηκαν στις συγκεντρωτικές αποφάσεις της διοίκησης.

3. Οικονομική Ανάλυση: Ο συγγραφέας παραθέτει έναν αποκαλυπτικό πίνακα της περιουσιακής κατάστασης των μονών το 1928, ο οποίος καταδεικνύει την τεράστια αξία των κτημάτων τους, αλλά και το παράδοξο της ύπαρξης μόλις ενός ή δύο μοναχών ανά μονή. Αυτή η δυσαναλογία εξηγεί γιατί η Πολιτεία προχώρησε στην αναγκαστική ρευστοποίηση και απαλλοτρίωση των γαιών τους.

4. Ιστορική Αποκατάσταση: Το άρθρο λειτουργεί ως μια μελαγχολική αλλά απαραίτητη καταγραφή της απώλειας ενός σπουδαίου πολιτισμικού δικτύου. Η περιγραφή της ερήμωσης και της χρήσης των καθολικών ως στάβλων αναδεικνύει την πολιτισμική υποβάθμιση που ακολούθησε τη διοικητική διάλυση των μοναστικών κέντρων.

Συμπέρασμα: Το άρθρο του Νίκου Τάχατου αποτελεί μια καθοριστική συμβολή στην εκκλησιαστική ιστορία της Ελασσόνας. Αναδεικνύει τη δεκαετία του 1920 ως την ταφόπλακα του παραδοσιακού μοναχισμού στην περιοχή, καθιστώντας σαφές ότι η επιβίωση της Μονής Ολυμπιώτισσας ως μοναδικού κέντρου ήταν μια πράξη ανάγκης και επιβίωσης μέσα σε ένα εχθρικό οικονομικό περιβάλλον.

Σύνοψη από το NotebookLM