Το ενδέκατο άρθρο των Πρακτικών του 2ου Συνεδρίου Τοπικής Ιστορίας του Δήμου Ελασσόνας τιτλοφορείται «Κοινά αγροτικά έθιμα του Κοκκινοπηλού Ελασσόνας και της Θράκης. Η επιρροή που ασκούσαν στους ανθρώπους της περιοχής» και υπογράφεται από τη Νικολέτα Τζιβανοπούλου.

Παρουσίαση του Άρθρου

Η μελέτη αποτελεί μια συγκριτική λαογραφική και ανθρωπολογική προσέγγιση των αγροτικών εθίμων δύο διαφορετικών γεωγραφικών περιοχών, εξετάζοντας πώς οι τελετουργίες αυτές εξασφάλιζαν την καρποφορία της γης και την κοινωνική συνοχή.

• Έθιμα του Κοκκινοπηλού:

    ◦ Χριστουγεννιάτικα Κάλαντα (Κόλιντα): Τα παιδιά έριχναν αλάτι στη φωτιά της εστίας εκφωνώντας ευχές για την ευημερία του νοικοκυριού και των ζώων.

    ◦ Λατρεία των Αμπελιών: Καταγράφονται τελετουργίες στις γιορτές του Αγίου Τρύφωνα, της Ζωοδόχου Πηγής και της Μεταμορφώσεως, όπου οι κάτοικοι πήγαιναν σταφύλια στην εκκλησία για ευλογία.

    ◦ Πιρπιρούνα: Ένα δρώμενο για την πρόκληση βροχής σε περιόδους ξηρασίας, όπου μια γυναίκα ντυμένη με κλαδιά περιφερόταν στα σπίτια και οι νοικοκύρηδες την κατάβρεχαν.

• Έθιμα της Θράκης:

    ◦ Κάλαντα: Το πρώτο παιδί που έμπαινε στο σπίτι σκάλιζε τη φωτιά με ραβδί για να φέρει γονιμότητα.

    ◦ Το έθιμο των αυγών: Την ημέρα της Αναλήψεως, οι Θρακιώτες έθαβαν ένα ευλογημένο κόκκινο αυγό στο χώμα του αμπελιού για να εξασφαλίσουν τη σοδειά.

    ◦ Διονύσια (Βέης): Αποκριάτικο δρώμενο με μεταμφιέσεις και εικονικές ευλογίες για τα χωράφια, που επέτρεπε στους ανθρώπους να ξεφύγουν από τις αυστηρές κοινωνικές δομές.

Κριτική Προσέγγιση

1. Ανθρωπολογικό Βάθος: Η Τζιβανοπούλου δεν περιορίζεται στην απλή καταγραφή των εθίμων, αλλά τα ερμηνεύει μέσω της ανθρωπολογικής θεωρίας (αναφορές σε Turner και Bowie). Συνδέει επιτυχημένα τις σύγχρονες τελετουργίες με τις αρχαιοελληνικές διονυσιακές λατρείες, αναδεικνύοντας τη διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου για επικοινωνία με το «ιερό» προκειμένου να ελέγξει τις φυσικές δυνάμεις.

2. Συγκριτική Μεθοδολογία: Το άρθρο διακρίνεται για τη δομημένη σύγκριση τριών ζευγαριών εθίμων (κάλαντα, δρώμενα βροχής/ευφορίας, ευλογία καρπών). Η συγγραφέας εντοπίζει κοινά δομικά στοιχεία, όπως η σημασία της εστίας και η θεατρικότητα των κινήσεων, ενώ παράλληλα αναδεικνύει τις διαφοροποιήσεις που οφείλονται στην τοπικότητα της κάθε περιοχής.

3. Κοινωνική Διάσταση: Είναι εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η παρατήρηση ότι αυτές οι τελετουργίες λειτουργούσαν ως βαλβίδες αποσυμπίεσης από την καταπιεστική καθημερινότητα. Η ανάλυση της θεατρικότητας στα δρώμενα του «Βέη» και της «Πιρπιρούνας» δείχνει πώς η κοινότητα μεταμορφώνεται σε ένα φολκλοριστικό περιβάλλον όπου η αισθητική και η παράδοση ταυτίζονται.

4. Συμβολισμός και Μνήμη: Η συγγραφέας αναδεικνύει το έθιμο του αυγού και της εστίας ως σύμβολα γονιμότητας και ελπίδας, τονίζοντας ότι η επανάληψη αυτών των πράξεων κάθε χρόνο είναι αυτή που καθορίζει την ίδια την ύπαρξη και τη συνέχεια της κοινότητας.

Συμπέρασμα: Η εργασία της Νικολέτας Τζιβανοπούλου αποτελεί μια πολύτιμη συμβολή στη λαογραφική έρευνα, καθώς καταφέρνει να γεφυρώσει την τοπική ιστορία του Κοκκινοπηλού με την ευρύτερη ελληνική παράδοση. Το άρθρο προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα του πώς ο αγροτικός κόσμος μετέτρεπε την αγωνία για την επιβίωση σε πολιτισμικό κεφάλαιο και συλλογική μνήμη.

Σύνοψη από το NotebookLM