Το έργο της Άννης Αβραμέα, «Η Βυζαντινή Θεσσαλία μέχρι του 1204», αποτελεί μια θεμελιώδη συμβολή στην ιστορική γεωγραφία, καθώς ανασυνθέτει τη φυσιογνωμία της περιοχής συνδυάζοντας τις γραπτές πηγές με τα αρχαιολογικά τεκμήρια. Στο πλαίσιο αυτό, η Ελασσόνα και η ευρύτερη περιοχή της αναδεικνύονται ως ένας στρατηγικός κόμβος ζωτικής σημασίας για την άμυνα και την επικοινωνία της αυτοκρατορίας.

Η Στρατηγική Θέση και το Οχυρωματικό Πρόγραμμα

Η Ελασσόνα λειτούργησε ως το σημείο απόληξης των δύο μεγάλων διαβάσεων (της Πέτρας και του Σαρανταπόρου) που συνέδεαν τη Μακεδονία με τη Θεσσαλία. Λόγω αυτής της θέσης, ο Ιουστινιανός Α’ μερίμνησε για την πλήρη ανακαίνιση των τειχών της αρχαίας ακρόπολης, η οποία δέσποζε πάνω από τον Ελασσονίτικο ποταμό. Η πηγή επισημαίνει ότι η αρχαιολογική έρευνα επιβεβαιώνει την ύπαρξη μεσαιωνικού τείχους από ασβεστόκτιστο υλικό στη βορειοανατολική πλευρά της ακρόπολης, καθώς και λείψανα γέφυρας και δρόμου που αποδίδονται στην ίδια περίοδο.

Η πόλη αναφέρεται από τον Προκόπιο ως «Λόσσονος», ενώ μεταγενέστερα επικράτησε ο τύπος «Ελασσών», όπως σημειώνει ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης. Διοικητικά, η Ελασσόνα κατείχε την ενδέκατη θέση στον κατάλογο των πόλεων της επαρχίας Θεσσαλίας κατά τον Συνέκδημο του Ιεροκλέους.

Οι Πύλες της Μακεδονίας: Σαραντάπορο και Πέτρα

Η ευρύτερη περιοχή της Ελασσόνας περιλάμβανε κρίσιμα σημεία ελέγχου:

• Δίοδος Σαρανταπόρου (Βολουστένης): Μια στενή φάραγγα ανάμεσα στα Καμβούνια όρη και τον Τίταρο, της οποίας δέσποζε η οχυρή πόλη των Σερβίων. Στην είσοδο αυτής της διόδου βρισκόταν η Άζωρος, η οποία τειχίστηκε κατά τους υστερορωμαϊκούς και βυζαντινούς χρόνους (πιθανώς επί Ιουστινιανού).

• Δίοδος της Πέτρας: Στενή διάβαση μεταξύ Ολύμπου και Τιτάρου, όπου βρίσκονταν οι οχυρωμένες πόλεις Πύθιον και Δολίχη. Στην περιοχή αυτή, οχυρά βυζαντινά κτίσματα έχουν εντοπιστεί στον λόφο των Αγίων Αποστόλων.

Το Δομένικον και η Εκκλησιαστική Οργάνωση

Ιδιαίτερη σημασία στην πηγή δίνεται στο Δομένικον, μια βυζαντινή πόλη χτισμένη στην ακρόπολη των αρχαίων Χυρετιών. Το Δομένικον αναφέρεται ως επισκοπή υπό τη μητρόπολη Λαρίσης ήδη από τις αρχές του 11ου αιώνα, κατέχοντας τη δέκατη θέση στις σχετικές Τάξεις. Η στρατηγική του αξία υπογραμμίζεται από την αναφορά της Άννας Κομνηνής στο «Δομενίκου παλάτιον», μια άλσώδη στενωπό που χρησιμοποιήθηκε κατά τις επιχειρήσεις εναντίον των Νορμανδών.

Συγκοινωνιακό Δίκτυο και Μνημεία

Η σύνδεση της Ελασσόνας με την πρωτεύουσα Λάρισα γινόταν μέσω ενός οργανωμένου οδικού δικτύου. Η ύπαρξη αυτής της οδού επιβεβαιώνεται από την ανεύρεση μιλιαρίων (οδοδεικτών), όπως αυτό στον Ευαγγελισμό (τέως Κονιατσή), το οποίο κατέγραφε την απόσταση των 23 μιλίων από τη Λάρισα. Στον θρησκευτικό τομέα, η πηγή αναφέρει τη Μονή Ολυμπιώτισσας, χτισμένη πάνω στην αρχαία ακρόπολη, όπου έχουν βρεθεί ερείπια σημαντικού βυζαντινού οικοδομήματος.

Κριτική Αποτίμηση

Η πηγή αναδεικνύει την Ελασσόνα όχι ως μια απομονωμένη επαρχιακή πολίχνη, αλλά ως έναν ζωτικό αμυντικό προμαχώνα. Η μετάβαση από το αρχαίο αστικό μοντέλο στο βυζαντινό «κάστρο» είναι εμφανής στην περιοχή, όπου η οίκηση συμπτύσσεται γύρω από οχυρωμένους λόφους για λόγους ασφαλείας. Η μελέτη της Αβραμέα καταφέρνει να αποδείξει ότι η περιοχή της Ελασσόνας ήταν ο «θεματοφύλακας» των βόρειων εισόδων της Θεσσαλίας, διασφαλίζοντας την ενότητα του θεσσαλικού χώρου απέναντι στις επιδρομές.

Σύνοψη από το Notebooklm